Những nguyên nhân làm cây lúa bị đổ ngã có thể tóm tắt như sau:

1. Do bón phân mất cân đối: Trong cơ cấu phân bón cho lúa nếu tỷ lệ phân đạm được bón quá cao so với lân và kali (nhất là so với phân kali), rất dễ gây nên sự mất cân đối theo hướng cây sinh trưởng nhiều về chiều cao, các tế bào dài ra trong khi thành mạch của tế bào yếu, tích lũy xellulo kém dễ gây hiện tượng đổ ngã. Trong trường hợp phân bón có tỷ lệ đạm quá cao mà đất lại nghèo lân và kali thì hiện tượng đổ ngã càng dễ xảy ra. Nếu đất trồng lúa có hàm lượng các nguyên tố lân và kali cao sẽ hạn chế được hiện tượng đổ ngã do bón phân mất cân đối như đã nói ở trên.

2. Do bón quá nhiều phân so với yêu cầu của cây: Khi ta đã chú ý bón phân cân đối đạm, lân và kali theo yêu cầu của cây nhưng cây lúa vẫn đổ ngã nếu lượng bón quá cao so với yêu cầu. Lượng bón phân quá cao khiến cây hút nhiều nguồn dinh dưỡng khoáng từ phân, trong khi khả năng quang hợp, đồng hóa của cây chỉ có hạn. Lúc này tỷ lệ các khoáng vô cơ trong cây tăng lên, dẫn đến cây phải sử dụng một phần các chất quang hợp vào mục đích giải độc. Do chi phí chất hữu cơ tăng lên nên không đủ nguồn hữu cơ cần thiết cho việc củng cố bề dầy thành tế bào gây nên hiện tượng các chất hòa tan thì nhiều nhưng không đủ vật chất “xây dựng” cần thiết, giúp cây cứng cáp. Hiện tượng này cũng đồng nghĩa với việc bội thực ở người và động vật.

3. Do thời tiết âm u, thiếu nắng cho cây quang hợp: Mặc dù lượng phân bón của ta không quá nhiều và cũng không mất cân đối, nhưng do thời tiết âm u, ít nắng kéo dài, khiến cây không quang hợp được đủ các chất hữu cơ cần thiết, làm cây sinh trưởng “vóng”, nghĩa là tế bào vươn dài ra, cây cao lên nhưng yếu ớt dễ đổ ngã.

4. Do giống lúa ta trồng thuộc loại kém chịu phân nhưng ta lại bón như những giống bình thường khác: Nguyên nhân này cũng tương tự như nguyên nhân thứ 2, tức bón quá nhiều phân so với nhu cầu của cây.

5. Do để mực nước quá sâu cũng gây cho cây lúa sinh trưởng không cân đối, dễ làm cây bị “vóng”, “yếu” dễ đổ ngã, giảm năng suất. Biết được các nguyên nhân trên ta có thể khắc phục được hiện tượng đổ ngã bằng cách bón phân cân đối, bón đúng liều lượng theo yêu cầu của cây, ngoài ra ta phải dự đoán tốt thời tiết, mùa vụ để điều chỉnh lượng phân bón cho phù hợp. Trong trường hợp ta đã bón “quá tay”, thấy cây lúa quá xanh và “lả lướt” thì phải điều chỉnh ngay lượng và tỷ lệ bón trong lần bón kế tiếp. Nếu có điều kiện chủ động tưới tiêu thì cần rút nước ngay, tạo điều kiện cho ruộng cạn nước và hơi khô một chút để cây lúa giảm bớt việc hút dinh dưỡng trong đất, tăng cường quang hợp tích lũy chất hữu cơ cho cây cứng cáp.

TS. Lê Xuân Đính

Phân bón chuyên dùng là loại phân được sản xuất ra nhằm vào việc bón riêng cho một cây trồng xác định nào đó, với mục đích bón đúng, bón đủ, bón cân đối và bón kịp thời, đúng lượng và loại dinh dưỡng mà cây cần. Tuy nhiên, do sự không đồng nhất về giống cây trồng, đất đai và điều kiện thời tiết, khí hậu mà sự đáp ứng của các loại phân chuyên dùng cũng chỉ là sự đáp ứng chung nhất. Tùy theo hiểu biết, kinh nghiệm cá nhân mà mỗi nông dân có thể cải tiến hoặc thay đổi chút ít cho phù hợp với điều kiên trồng trọt của mình. Tùy theo đặc điểm cây trồng, phân chuyên dùng có thể được sản xuất chung cho các thời kỳ bón, hoặc sản xuất thành từng loại riêng biệt cho từng thời kỳ bón.

Nhìn chung, loại phân sản xuất riêng cho từng thời kỳ bón thường đi sát hơn với nhu cầu phân bón của cây trồng. Thường thì phân chuyên dùng được sản xuất cho các thời kỳ bón chính sau đây: Phân dành cho bón lót; phân dành cho bón thúc đẻ nhánh; phân dành cho bón thúc nụ; phân dành cho bón thúc hoa; phân dành cho thúc quả. Tùy loại cây trồng mà có thể có loại phân cho thời kỳ này mà không có loại phân cho thời kỳ khác.

Chẳng hạn tất cả các loại cây trồng đều có nhu cầu bón lót, nhưng cây lúa có nhu cầu bón lót, đẻ nhánh và bón đòng; trong khi cây bông có nhu cầu bón lót, thúc nụ, thúc hoa; và cây ăn quả có nhu cầu bón lót, thúc ra cành lá mới, thúc hoa, thúc quả lớn v.v..

- Đặc điểm của phân bón lót nhìn chung là cần lân cao, đạm trung bình, kali ít hoặc không có.

- Đặc điểm của phân thúc đẻ nhánh, hoặc thúc ra cành lá mới (bón thời kỳ cây sinh trưởng mạnh) là nhiều đạm, lân trung bình hoặc ít, kali ít.

- Đặc điểm của phân thúc hoa và thúc quả lớn là đạm trung bình cao, lân ít, kali cao v.v..

Tùy theo cây trồng mà liều lượng và tỷ lệ của các loại phân này được cấu thành cho thích hợp. Nếu ta bón đúng, bón đủ liều lượng và tỷ lệ cho từng thời kỳ sẽ đáp ứng được nhu cầu của cây trồng, giúp cây sinh trưởng và phát triển cân đối, khỏe mạnh, có tiềm năng ra hoa đậu quả và cho năng suất cao, sản phẩm có chất lượng tốt.

Những cây trồng riêng biệt thường có các cơ quan nghiên cứu chuyên sâu, và chính các nhà khoa học của cơ quan này đưa ra khuyến cáo. Các nhà sản xuất bao giờ cũng muốn sản xuất ra những sản phẩm có chất lượng nên phải liên kết với các nhà khoa học để hình thành nên các loại phân chuyên dùng này. Ngoài ra các nhà khoa học còn giúp các nhà sản xuất khảo nghiệm, đánh giá loại phân mới trước khi đưa ra bán đại trà.

Chính vì vậy nông dân nên sử dụng phân chuyên dùng vì rất tiện lợi, dễ sử dụng, có hiệu quả kinh tế cao. Tuy nhiên, muốn cho phân phát huy tốt hiệu lực của mình, bà con cần bón thêm những vật liệu hoặc phân bón trợ giúp có tính chất cải tạo đất như phân hữu cơ, vôi để tạo cho đất có môi trường thích hợp cho việc sử dụng phân bón nếu cần.

TS. Lê Xuân Đính

Vai trò của các nguyên tố vi lượng Các nguyên tố vi lượng bao gồm: Đồng (Cu), Kẽm (Zn), Bo (B), Mangan (Mn), Molipden (Mo), Sắt (Fe), Clo (Cl).

- Vai trò của Đồng (Cu): Đồng cần thiết cho sự hình thành Diệp lục và làm xúc tác cho một số phản ứng khác trong cây, nhưng thường không tham gia vào thành phần của chúng. Những cây hòa thảo thiếu Đồng có thể không trổ hoa hoặc không hình thành được hạt. Nhiều loại cây rau biểu hiện thiếu Đồng với lá thiếu sức trương, rủ xuống và có mầu xanh, chuyển sang quầng mầu da trời tối trước khi trở nên bạc lá, biến cong và cây không ra hoa được.

- Vai trò của Bo (B): Hiện tượng thiếu Bo là rất phổ biến trên thế giới. Rất nhiều loại cây ăn quả, cây rau, và các hoa màu khác có biểu hiện thiếu Bo. Cây cọ dầu đặc biệt mẫn cảm với hiện tượng thiếu Bo. Các loại đậu lấy hạt có yêu cầu cao về Bo. Bo cần thiết cho sự nẩy mầm của hạt phấn, sự tăng trưởng của ống phấn, cần thiết cho sự hình thành của thành tế bào và hạt giống. Bo cũng hình thành nên các phức chất đường/borat có liên quan tới sự vận chuyển đường và đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành protein. Thiếu Bo thường làm cây sinh trưởng còi cọc, và trước hết làm đình trệ đỉnh sinh trưởng và các lá non.

- Vai trò của Sắt (Fe): Sắt là chất xúc tác để hình thành nên Diệp Lục và hoạt động như là một chất mang Oxy. Nó cũng giúp hình thành nên một số hệ thống men hô hấp. Thiếu Sắt gây ra hiện tượng mầu xanh lá cây nhợt nhạt (bạc lá) với sự phân biệt rõ ràng giữa những gân lá mầu xanh và khoảng giữa mầu vàng. Vì Sắt không được vận chuyển giữa các bộ phận trong cây nên biểu hiện thiếu trước tiên xuất hiện ở các lá non gần đỉnh sinh trưởng của cây. Thiếu sắt nặng có thể chuyển toàn bộ cây thành màu vàng tới trắng lợt. Sự thiếu sắt có thể xảy ra do sự thiếu cân bằng với các kim loại khác như Molipden, Đồng hay Mangan. Một số yếu tố khác cũng có thể gây thiếu sắt như quá thừa Lân trong đất; do pH cao kết hợp với giầu Canxi, đất lạnh và hàm lượng Carbonat cao; thiếu sắt do di truyền của cây; thiếu do hàm lượng chất hữu cơ trong đất thấp.

- Vai trò của Mangan (Mn): Mangan là thành phần của các hệ thống men (enzyme) trong cây. Nó hoạt hóa một số phản ứng trao đổi chất quan trọng trong cây và có vai trò trực tiếp trong quang hợp, bằng cách hỗ trợ sự tổng hợp Diệp lục. Mangan tăng cường sự chín và sự nẩy mầm của hạt khi nó làm tăng sự hữu dụng của Lân và Canxi. Cũng như sắt, Mangan không được tái sử dụng trong cây nên hiện tượng thiếu sẽ bắt đầu từ những lá non, với mầu vàng giữa những gân lá, và đôi khi xuất hiện nhiều đốm nâu đen. Ơû những cây hòa thảo xuất hiện những vùng mầu xám ở gần cuống lá non. Hiện tượng thiếu Mangan thường xảy ra ở những chân đất giầu hữu cơ, hay trên những đất trung tính hoặc hơi kiềm và có hàm lượng Mangan thấp. Mặc dù hiện tượng thiếu Mangan thường đi với đất có pH cao, nhưng nó cũng có thể gây ra bởi sự mất cân bằng với các dinh dưỡng khác như Canxi, Magie và Sắt. Hiện tượng thiếu thường xảy ra rõ nét khi điều kiện thời tiết lạnh, trên chân đất giầu hữu cơ, úng nước. Triệu chứng sẽ mất đi khi thời tiết ấm trở lại và đất khô ráo.

- Vai trò của Molipden (Mo): Molipden cần cho sự tổng hợp và hoạt động của men khử Nitrat. Loại men này khử Nitrat thành Ammonium trong cây. Molipden có vai trò sống còn trong việc tổng hợp đạm cộng sinh bởi vi khuẩn Rhizobia trong nốt sần cây họ đậu. Molipden cũng cần thiết cho việc chuyển hóa Lân từ dạng vô cơ sang hữu cơ trong cây. Hiện tượng thiếu Molipden có biểu hiện chung như vàng lá và đình trệ sinh tưởng. Sự thiếu hụt Molipden có thể gây ra triệu chứng thiếu Đạm trong các cây họ đậu như đậu tương, cỏ alfalfa, vì vi sinh vật đất phải có Molipden để cố định Nitơ từ không khí. Molipden trở nên hữu dụng nhiều khi pH tăng, điều đó ngược lại với đa số vi lượng khác. Chính vì điều này nên hiện tượng thiếu thường xảy ra ở đất chua. Đất nhẹ thường dễ bị thiếu Mo hơn so với đất nặng.

- Vai trò của Kẽm (Zn): Kẽm được coi như là một trong các nguyên tố vi lượng đầu tiên cần thiết cho cây trồng. Nó thường là một nguyên tố hạn chế năng suất cây trồng. Sự thiếu hụt Kẽm đã được thừa nhận ở hầu hết đất trồng lúa của các nước trên thế giới. Tuy nó chỉ được sử dụng với liều lượng rất nhỏ nhưng để có năng suất cao không thể không có nó. Kẽm hỗ trợ cho sự tổng hợp các chất sinh trưởng và các hệ thống men và cần thiết cho sự tăng cường một số phản ứng trao đổi chất trong cây. Nó cần thiết cho việc sản xuất ra chất Diệp lục và các Hydratcarbon. Kẽm cũng không được vận chuyển sử dụng lại trong cây nên biểu hiện thiếu thường xảy ra ở những lá non và bộ phân khác của cây. Sự thiếu Kẽm ở cây bắp gọi là bệnh "đọt trắng" vì rằng lá non chuyển sang trắng hoặc vàng sáng. Lá bắp có thể phát triển những dải vàng rộng (bạc lá) trên một mặt hoặc cả 2 mặt sát đường gân trung tâm. Một số triệu chứng khác như lá lúa mầu đồng; bệnh "lá nhỏ" ở cây ăn trái hay đình trệ sinh trưởng ở cây bắp và cây đậu.

- Vai trò của Clo (Cl): Clo là nguyên tố vi lượng sống còn cho cây trồng, đặc biệt đối với cây Cọ dầu và cây Dừa. Sự thiếu hụt Clo xảy ra phổ biến đối với dừa ở Philippin và nam Sumatra của Indonesia. Clo tham gia vào các phản ứng năng lượng trong cây. Cụ thể là nó tham gia vào sự bẻ gẫy phân tử nước với sự hiện hữu của ánh sáng mặt trời và hoạt hóa một số hệ thống men. Nó cũng tham gia vào quá trình vận chuyển một số cation như Canxi, Magie, Kali ở trong cây, điều hòa hoạt động của những tế bào bảo vệ khí khổng, do đó kiểm soát được sự bốc thoát hơi nước v.v..

TS. Lê Xuân Đính

TS. Lê Xuân Đính