Việc trồng lại diện tích cà phê già cỗi ở Tây Nguyên đang là cuộc vật lộn đến toát mồ hôi, khiến cả doanh nghiệp, nhà nông đều đuối sức. 3 đến 4 năm cho đất nghỉ, thêm 3 năm kiến thiết cơ nữa là 6, chi phí cải tạo đất cao, rủi ro bệnh hại lớn…đang là những lực cản lớn trong việc đảm bảo năng suất, chất lượng cà phê Tây Nguyên.

Cà phê : Tái canh=chết yểu!

Chỉ tính riêng tại huyện Cư M’gar, huyện có diện tích cà phê lớn nhất tỉnh Đắc Lắc: Trong tổng diện tích hơn 36 nghìn ha cà phê, có tới 20 nghìn héc ta cà phê đã ở độ tuổi 25, hiệu quả kinh doanh giảm xuống rất thấp. Ông Trương Văn Chỉ - Phó chủ tịch UBND huyện Chư M’gar, tỉnh Đắc Lắc cho rằng: “tái canh cà phê đang là việc làm cần thiết, vừa mang cấp bách vừa có tính chiến lược lâu dài, nhưng đây lại là vấn đề nan giải đối với địa phương”.  

Để hiểu rõ những nan giải mà ông Chỉ đề cập, theo sự giới thiệu của Trạm khuyến nông huyện và Hội nông dân một số xã, chúng tôi đi thăm nhiều mô hình tái canh, như nhà Ama Xoan ở xã Chư M’Gar, nhà ông Nguyễn Văn Hóa ở xã Quảng tiến…tỷ lệ cây sống năm thứ tư chỉ đạt 20%. Các hộ dân phải dựa vào hoa màu  trồng trong vườn là chính, cà phê không thu được bao nhiêu. Các mô hình khác, ở năm thứ 2, thứ 3, tỷ lệ chết cũng đã lên tới 30 hoặc 50%. Đây cũng là thực trạng chung của toàn huyện. Ông Phạm Trí Thức – Trạm trưởng Trạm Khuyến nông huyện Chư M’gar cho biết: “Thực tế trên địa bàn huyện, chúng tôi đã điều tra ở tất cả các xã, thị trấn thì việc tái canh cà phê thất bại từ 60 đến 70%. Đại đa số  vườn cây tái canh chỉ sinh trưởng tốt đến năm thứ 3, sau đó tàn lụi dần”.

Bệnh già khó tránh

Theo thống kê của Viện khoa học Nông - Lâm nghiệp Tây Nguyên, trong số hơn 450 nghìn ha cà phê của khu vực hiện đã có khoảng 100 nghìn ha bị già cỗi (hơn 20 năm tuổi), năng suất dưới 1 tấn rưỡi/ha, không có khả năng phục hồi hay ghép cải tạo. Dự tính, đến năm 2020, hơn 70% diện tích cà phê ở khu vực này cũng sẽ lâm vào tình trạng tương tự, đòi hỏi phải nhổ bỏ để trồng lại (gọi là tái canh). Thế nhưng, theo tiến sĩ Lê Ngọc Báu, Viện trưởng, tái canh cà phê ở đâu cũng khó như nhau, với nguồn sâu bệnh tích lũy trong đất qua mấy chục năm canh tác . Nguy hiểm nhất trong số này là tuyến trụng hại rễ. Theo Tiến sĩ Báu, với những vườn không bị nhiễm tuyến trùng, đất phải được nghỉ ít nhất 2 năm, còn nếu có tuyến trùng, thời gian nghỉ có thể lên 4 năm. Trong thời gian đó, nhà nông không được trồng các loại cây lấy củ, như sắn, khoai lang, làm đất thêm bạc màu và nhiễm nhiều mầm bệnh. Thay vào đó, chỉ được trồng các loại cây họ đậu.

Vấn đề đặt ra là đậu có giá trị kinh tế thấp. Mỗi héc ta chỉ được tối đa 35 triệu đồng/1 năm, không nuôi nổi nhà nông trong thời buổi thóc cao gạo kém này. Ngay cả các doanh nghiệp, cũng chỉ dám chuyển đổi dưới 100 héc ta. Kế hoạch chuyển đổi cho năm 2015 đã phải hoãn tới sau năm 2020, cũng là vì không chịu nổi chi phí cho 4 đến 6 năm, vừa để đất nghỉ vừa để kiến thiết cơ bản vườn cây.

Thanh Hà và việc tìm “Thuốc” cho tái canh

Là một trong những người trong cuộc đồng hành với nhà nông tái canh cà phê trong mấy năm qua, ông Nguyễn Anh Kết- TGĐ công ty CP Thanh Hà cho biết: mấu chốt của việc tái canh cà phê là phải giảm được thời gian đất nghỉ, mà vẫn đảm bảo an toàn vườn cây trước nguy cơ bệnh hại.

Cũng theo ông Kết, tất cả những vùng đất đã trồng cà phê, ít hay nhiều đều có tuyến trùng gây bệnh, nên việc rút ngắn thời than nghỉ của đất lại càng khó, cần có giải pháp riêng : vừa nâng cao sức đề kháng của cây, vừa ức chế sự phát triển của mầm bệnh.

Để thực hiện ý tưởng này, Công ty Thanh Hà đã đưa các chế phẩm sinh học của mình, như A-H; N-H ứng dụng vào các vườn tái canh ở Krong Buk, Chư M’Ngar, Krong Pách, Chư Quynh và Ea Kar. Kết quả cho thấy, tại thôn 7, xã Ea Bhốc, huyện Chư Quynh ông Nguyễn Hồng Minh, sử dụng chế phẩm sinh học A-H; N-H cho 4 sao cà phê tái canh đang bị vàng lá. Sau hơn 1 năm, vườn cà phê của ông đã đẹp đều, đã cho thu hoạch vụ bói với năng suất gần 2 tạ/sào.

Tương tự trường hợp của ông Minh là ông Vương Đức Hợi (thôn 8, xã Cưni, huyện Ear ka). Ông Hợi tái canh 1 héc ta cà phê. Năm đầu tiên tái canh, cà phát triển tốt nhưng 2 năm sau vườn cà tái canh bắt đầu vàng lá. “Tôi nhổ thử lên thì rễ cây bị cong lên, không bám được vào đất. Các anh bên nông nghiệp bảo do tôi không luân canh, đất nhiễm tuyến trùng gây nên. Sau khi dùng N-H; A-H của Cty Thanh Hà thì bệnh long gốc, vàng lá của cây càphê chấm dứt, vườn càphê đã xanh tốt trở lại. Sang năm gia đình tôi sẽ được thu hoạch lứa cà phê tái canh đầu tiên”- ông Hợi cho biết.

Ngoài ra, các trường hợp : Chị Nguyễn Thị Lương, anh Nguyễn Văn Huế (ở xã Quảng Tiến, huyện CưMgar), ông Phạm Văn Hùng ở khối 9 thị trấn Phước An, huyện Krông Pak, cũng đều thành công khi dùng chế phẩm N-H và A-H của Công ty Cổ phần Thanh Hà.

          Không chỉ dùng chế phẩm của mình cho các vườn cà phê tái canh, Thanh Hà còn dùng để kéo dài tuổi thọ các vườn cây và đều cho kết quả rất tốt. Và những thử nghiệm này của Thanh Hà, đều có sự kết hợp với các đơn vị khuyến nông cơ sở, nhằm đánh giá kết quả thật khách quan. Qua thực tế hơn 1 năm dùng các chế phẩm của Thanh Hà tại các vườn cà phê già cỗi trong huyện, ông Trương Văn Cao, Trạm trưởng Trạm khuyến nông huyện Krông Pách cho biết : Về lâu dài, tất nhiên vẫn phải tái canh, nhưng trước mắt hiệu quả ban đầu ở các mô hình áp dụng chế phẩm sinh học N-H; A-H của Cty Thanh Hà để kéo dài vườn cà già cỗi là rất khả quan. Chúng tôi đang triển khai nhân rộng.

           Mỗi năm cà phê Tây Nguyên đem vềkim ngạch xuất khẩu trên dưới 2 tỷ đô-la, là chủ lực kinh tế củahơn 5 triệu dântrên vùngđất này. Nhưng nếu cứđể cà phêởđây giàđi mà không tái canh, hoặccứ tái canhđể rồi thất bại, cà phêTây Nguyênsẽ chỉ còn lại vịđắng.Chế phẩm sinh học N-H; A-H của Cty Thanh Hà, với những hiệu quả bước đầu rất rõ ràng của nó, nếu được kiểm chứng và nhân rộng, sẽ tháo gỡ một phần quan trọng những bế tắc của việc tái cái cà phê, đảm bảo sự bền vững lâu dài của loại cây đã gắn bó hơn nửa thế kỷ, làm nên một phần quan trọng trong hương sắc của cao nguyên Bazan./.

...............................

Thế Thắng- Bích Tâm

Box: Khó khăn nhất đối với việc tái canh cà phê là kỹ thuật và giống cây. Nhiều diện tích cà phê tái canh bước sang năm thứ 3, tức là bắt đầu cho quả bói, thì có hiện tượng vàng lá và chết. Ông Phạm Trí Thức, Trạm trưởng trạm khuyến nông huyện Chư M’nga, tỉnh Đắc Lắc, địa phương có diện tích cà phê lớn nhất tỉnh Đắc Lắc, cho biết: những diện tích cà phê tái canh trên địa bàn huyện trong 1-2 năm đầu thì tỷ lệ cây sống đạt khoảng 70 – 80% nhưng đến năm thứ 3 thì còn 40% và đến năm thứ 4, thứ 5 thì chỉ còn lại 20%.

Ông Phạm Văn Hùng, tổ dân phố 9, thị trấn Phước An, huyện Krông Pách có nửa ha lúa bị bệnh vàng lùn, đang không biết dùng thuốc gì để chữa trị thì ông được cán bộ kỹ thuật của công ty Thanh Hà hướng dẫn dùng chế phẩm N-H, A-H để phun. Một thời gian sau ruộng lúa xanh tốt trở lại và kết quả vẫn đạt năng suất như các vụ trước.

Đối với ông Trịnh Xuân Điền, thôn 2, xã Ea B’Hôk, huyện Chư Quynh thì chế phẩm N-H, K-H cũng đã cứu được 6 sào tiêu 5 năm tuổi của gia đình ông đứng trước nguy cơ phải phá bỏ vì ông phun nhầm thuốc diệt cỏ làm tất cả nhánh tiêu đều bị long đốt, cành, trái đều bị rụng hết. Sau một năm dùng chế phẩm phục hồi vườn cây, vụ tiêu này, gia đình ông thu hoạch được 3 tấn.

Còn ông Nguyễn Hồng Minh ở thôn 7 thì đã dùng chế phẩm N-H, A-H đã 4 năm nay. Ông cho biết: dùng chế phẩm sinh học này làm đất tơi xốp, tiêu tăng bộ rễ và phòng tránh được nhiều bệnh. Gié tiêu lớn, trái to đều nên tiêu nặng ký hơn. Một bao bình thường chỉ 50kg nhưng tiêu của gia đình ông phải 60kg.

Có thể thấy là các chế phẩm của Công ty cổ phần Thanh Hà không chỉ thích hợp cho cây cà phê mà có thể sử dụng cho nhiều loại cây trồng khác. Đây là sản phẩm công nghệ cao, thân thiện với môi trường và giá thành không quá đắt đã mở thêm cơ hội cho bà con nông dân trong việc lựa chọn sản phẩm phù hợp cho canh tác của gia đình.